Home Nieuwskamer WODC-onderzoek naar de afweging van slachtoffer- en daderbelangen: interview met de onderzoekers

Geschreven op:

WODC-onderzoek naar de afweging van slachtoffer- en daderbelangen: interview met de onderzoekers

Hoe werkt de afweging tussen slachtoffer- en daderbelangen in de rechtspraktijk? Dat onderzochten onderzoekers Sophie van ’t Klooster en Marleen Nagtegaal van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC). Hun onderzoeksrapport ‘De afweging van slachtoffer- en daderbelangen bij langdurig toezicht’ verscheen in mei. We spraken Van ’t Klooster en Nagtegaal over hun onderzoek. Slachtoffers en nabestaanden hebben na het vrijkomen van daders vooral behoefte aan duidelijke, tijdige informatie en erkenning van hun positie, aldus de onderzoekers. We spraken beiden uitgebreid over hun rapport: waar gaat het in de praktijk goed, waar lopen mensen tegenaan en wat kan er verbeterd worden? 

Onderzoeksrapport WODC

Wat me opviel is dat jullie kozen voor een combinatie van juridische analyse en gesprekken met nabestaanden, advocaten en Slachtofferhulp. Hoe kwamen jullie tot deze aanpak, en wat leverde het spreken met deze mensen op dat een analyse van bestaande data alleen niet had kunnen geven?

Van ‘t Klooster legt uit dat de juridische analyse er sowieso bij hoorde, omdat het onderzoek onderdeel is van een bredere wetsevaluatie. Ze wilden precies in kaart brengen wat de Wet langdurig toezicht heeft veranderd voor slachtofferrechten, maar trokken die blik bewust breder en betrokken ook andere wetten die tevens van invloed zijn op slachtofferrechten tijdens de tenuitvoerleggingsfase, omdat beleid op dit terrein voortdurend in beweging is. Die juridische bodem vormde vervolgens mede de basis voor de gesprekken: ze wisten daardoor waarnaar ze op basis van de wet konden vragen.

Nagtegaal vult aan dat het idee vooral was om een zo rijk mogelijk beeld te krijgen en verschillende onderzoeksmethoden kunnen elkaar aanvullen. Slachtofferadvocaten en Slachtofferhulp Nederland overzien de ervaringen van slachtoffers en nabestaanden uit veel verschillende zaken tegelijk: de een wil juist alle bescherming die er is, de ander heeft na de veroordeling het gevoel dat het hoofdstuk is afgesloten. Nabestaanden zelf vertellen hun eigen, zeer persoonlijke verhaal, met concrete voorbeelden van dingen die volgens de wet niet hadden mogen gebeuren maar toch gebeurden. Dat samenspel tussen de papieren waarheid van de wet en de werkelijk beleefde waarheid was volgens haar wat de interviews toevoegden aan de juridische analyse.

Het onderzoek ziet toe op het perspectief van slachtoffers en nabestaanden. Hierin is de rol van de dader buiten beschouwing gelaten. Waarom hebben jullie hiervoor gekozen?

Van ‘t Klooster legt uit dat de dader toch al veruit de meeste aandacht krijgt in strafrechtelijk en forensisch onderzoek, terwijl slachtoffers en nabestaanden daarbij lange tijd zijn ondergesneeuwd. Ze wilden dat bewust loskoppelen, niet vragen wat de dader met iemand doet, maar puur wat slachtoffers en nabestaanden zelf willen. Bij de experts, dus bij Slachtofferhulp Nederland en de slachtofferadvocaten, is wel gevraagd naar de belangen en rechten van daders die in de praktijk spelen, omdat die nu eenmaal worden meegewogen in de afweging.

Dat er geen slachtoffers zelf zijn gesproken was eigenlijk toeval, vertelt ze. De onderzoekers plaatsten een oproep bij de Federatie Nabestaanden Geweldsmisdrijven, en kwamen daardoor logischerwijs vooral bij nabestaanden uit. Om het slachtofferperspectief toch mee te nemen, is bewust gekozen voor gesprekken met slachtofferadvocaten, die vaak tien, twintig, dertig cliënten tegelijk vertegenwoordigen, in plaats van slachtoffers die middenin een lopend proces zitten nog eens extra te belasten.

Uit de interviews blijkt dat begrijpelijke, tijdige informatie eigenlijk zwaarder weegt dan bescherming zelf. Klopt dat, en waarom weegt dat zo zwaar, psychologisch gezien?

Nagtegaal herkent dit direct als een van de duidelijkste bevindingen. Wat ze steeds terug hoorden was frustratie: mensen die te laat worden betrokken, te weinig informatie krijgen en met veel meer vragen blijven zitten dan er antwoorden komen. Bij nabestaanden is er vaak niet eens sprake van een concreet, actueel gevaar, de dader had het lang niet altijd specifiek op hén voorzien. In die gevallen is er veelal ook geen behoefte aan beschermingsmaatregelen. Wat overblijft is vooral de behoefte om te weten wat er precies met hun dierbare is gebeurd, en later: wat er met de dader gebeurt, en waarom die op een gegeven moment weer naar buiten mag.

Ze verwijst hierbij naar het boek van Saskia Wolters over de Amsterdamse metromoord, over hoe weinig een nabestaande in zo’n proces wordt meegenomen, tot en met details als pas dagen later toegang krijgen tot het lichaam. Precies dat gebrek aan informatie is wat mensen het meest raakt, meer nog dan dat zij behoefte hebben aan concrete beschermingsmaatregelen.

Van ‘t Klooster sluit hierop aan met een observatie die haarzelf ook trof tijdens de gesprekken: mensen willen vooral gezien en gehoord worden in hun eigen rol. Nabestaanden vinden het vaak vervelend om zelf slachtoffer genoemd te worden, hun broer of zus is het slachtoffer, zíj zijn nabestaande, en ze willen serieus genomen worden in die specifieke rol. Ook verschillen behoeften van slachtoffers en nabestaanden van persoon tot persoon, hét slachtoffer of dé nabestaande bestaat niet.

Tussendoor komt, wat losser van de vragenlijst, nog een vraag over privacywetgeving en de AVG aan bod, of onduidelijkheid daarover het delen van informatie tussen zorgprofessionals bemoeilijkt. Nagtegaal antwoordt dat richting slachtoffers en nabestaanden de regels vrij helder zijn, daderinformatie mag niet worden gedeeld, maar dat het tussen zorginstanties onderling, denk aan PPC’s, FPC’s en de reguliere GGZ, niet altijd duidelijk is hoe deze regels moeten worden geïnterpreteerd.

De staatssecretaris noemt het risico op secundaire victimisatie door slechte communicatie. Zagen jullie daar signalen van in de gesprekken?

Van ‘t Klooster is hier voorzichtig: met een relatief kleine groep respondenten wil ze niet te snel generaliseren. Maar op de vraag of er signalen zíjn ontvangen, is het antwoord volmondig ja. Ze noemt afspraken die niet worden nagekomen, en iets wat op het eerste gezicht klein lijkt maar hard aankomt: een verkeerd gespelde achternaam op een officiële brief. Zeker wanneer het om de naam van een overleden dierbare gaat, ondermijnt zoiets het vertrouwen in het hele systeem, als een instantie niet eens de naam goed krijgt, wat zegt dat dan over de rest van de informatie?

Er is geen vaste regel voor de belangenafweging, maatwerk is de norm, maar rechters motiveren dat vaak summier: slechts vijf van de vijftig GVM-zaken koppelen de oplegging van de maatregel expliciet aan een specifiek slachtoffer. Betekent dat dat vergelijkbare zaken uiteindelijk verschillend worden afgehandeld, simpelweg omdat niet goed navolgbaar is waarom een rechter iets wel of niet oplegt?

Van ‘t Klooster remt deze conclusie meteen wat af, ze denkt niet dat je het zover kunt doortrekken. De onderzoekers keken alleen naar de uitspraken zelf, niet naar het volledige dossier, en rechters hebben doorgaans een veel dikker dossier op tafel dan wat in het vonnis terechtkomt. Dat slachtofferbelangen in die andere 45 zaken geen rol hebben gespeeld, durft ze dus niet te concluderen. Wat ze wel denkt, is dat in die vijf zaken de rechter kennelijk aanleiding zag om het expliciet te maken, en dat dat voor slachtoffers en nabestaanden waarschijnlijk veel kan betekenen.

Op de vervolgvraag of meer van die expliciete motivering wenselijk zou zijn, is ze stelliger: ja, dat zou een belangrijke stap zijn. Slachtoffers en nabestaanden geven aan dat alleen al gehoord worden ter zitting, en daarmee erkend worden als partij, veel oplevert. Als dat vervolgens ook op papier komt te staan, dat er rekening is gehouden met het leed dat hen is aangedaan, draagt dat bij aan herstel, ook al is het niet zaligmakend, eerder één van de vele kleine stukjes van de puzzel.

Bij de tbs-kliniek vult het behandelteam een ‘slachtofferbox’ in: een risico-inschatting voor mogelijke confrontatie bij verlof of voorwaardelijke beëindiging. Daarnaast noemen jullie herstelbemiddeling, waarbij toenadering tussen dader en slachtoffer juist de beschermingsbehoefte kan wegnemen. Welke rol zien jullie hierin voor de forensisch psycholoog?

Nagtegaal legt uit hoe zo’n slachtofferbox tot stand komt: het hele behandelteam is erbij betrokken, met de hoofdbehandelaar die alles overziet en input krijgt vanuit verschillende disciplines, soms ook via een familiebemiddelaar. De rechter beslist uiteindelijk over de voorwaarden, en je hoopt dan dat de aangeleverde informatie daar goed in wordt meegenomen. Forensisch psychologen worden bovendien vaak ter zitting geroepen om toelichting te geven, en juist dan is het cruciaal om zo helder mogelijk te kunnen navertellen hoe informatie tot stand is gekomen.

Wat haar betreft hoort daar ook bij dat een behandelaar proactief achter ontbrekende informatie aangaat, zeker omdat de beschermingsbehoeften van slachtoffers en nabestaanden bij tbs-trajecten soms al jaren eerder zijn opgevraagd, terwijl een traject al snel acht, negen jaar duurt. Tegelijk nuanceert ze dat meteen: niet iedereen wil daar telkens opnieuw naar gevraagd worden. Sommige mensen geven juist aan nooit meer iets te willen horen, en dat verdient evenveel respect.

Er zijn bij de tenuitvoerlegging van de sanctie veel partijen betrokken. Wat betekent dat voor de samenwerking van psychologen met andere instanties, en bij wie ligt de verantwoordelijkheid voor een goede overdracht?

Dit vindt Nagtegaal zelf ook een lastig punt. Ze schetst hoe forensische zorg en reclassering van oudsher er vooral voor de dader zijn, terwijl Slachtofferhulp Nederland er is voor het slachtoffer, met als gevolg gescheiden werelden. Haar overtuiging, die ze uitdrukkelijk buiten de scope van dit onderzoek plaatst, is dat die schotten iets meer mogen vervagen: kennis uit de ene sector kan relevant zijn voor de andere, zo kan het herstel van contact tussen dader en slachtoffer uiteindelijk ook bijdragen aan het herstel van de patiënt zelf.

Ze benadrukt daarbij wel meteen dat dit niets te maken heeft met het doorbreken van het medisch beroepsgeheim, dat blijft voor haar onbespreekbaar. Wat ze bijvoorbeeld wel voor zich ziet, is dat forensisch psychologen in algemene zin, zonder op een individuele casus in te gaan, aan slachtoffers en nabestaanden kunnen uitleggen hoe een behandeltraject eruitziet.

Jullie respondenten zijn niet aselect geworven, maar via een oproep waarop mensen zich konden inschrijven. Is vervolgonderzoek nodig om een breder beeld te krijgen, of is dit een afgerond geheel?

Van ‘t Klooster koppelt dit meteen aan een lopende ontwikkeling: op dit moment vindt er een taakoverdracht plaats van het informeren van slachtoffers en nabestaanden, van het Openbaar Ministerie (IDV) naar het CJIB. Omdat dat proces nog gaande was tijdens het onderzoek, spraken de onderzoekers met mensen die nog met de oude situatie te maken hadden. Ze ziet dit rapport dan ook vooral als een eerste stap: zodra de nieuwe werkwijze een tijdje draait, zou het heel waardevol zijn om opnieuw te onderzoeken hoe informatievoorziening en brieven dan worden ervaren, en met een bredere groep mensen.

Ze erkent daarbij eerlijk dat een volledig aselecte steekproef bij dit soort onderzoek nu eenmaal niet realistisch is: niet iedereen bevindt zich in een fase waarin ze bereid zijn om over deze ervaringen te praten. Maar met de slachtofferadvocaten, die weer ervaring hebben over veel casussen heen, hebben ze naar eigen zeggen wel een goed deel van de ervaringen te pakken gekregen, zonder de illusie te hebben dat het onderzoek representatief is voor álle slachtoffers en nabestaanden.

Is er nog iets dat jullie graag nog willen benadrukken?

Van ‘t Klooster komt nog even terug op een van de aanbevelingen die ze belangrijk vindt: het koppelen van MijnSlachtofferzaak.nl aan de tenuitvoerleggingsfase. Op dit platform kunnen slachtoffers nu al alle informatie over hun strafzaak inzien, op een moment dat hén uitkomt. Haar idee is om dat door te trekken naar de fase van vrijlating: dan kunnen mensen zelf aangeven of ze geïnformeerd willen blijven, of juist niet, en blijft de regie bij het slachtoffer zelf, ook als er inmiddels tientallen jaren zijn verstreken en de situatie ingrijpend is veranderd, bijvoorbeeld doordat er kinderen zijn bijgekomen voor wie andere belangen kunnen spelen.

Bij het afronden van het gesprek geven beide onderzoekers nog aan hoe leuk ze het vonden om erover te kunnen vertellen. Ze noemen het thema iets dat hen allebei persoonlijk raakt, geen onderzoek dat je even uitvoert en dan parkeert, maar iets waarvan ze vinden dat het meer aandacht mag krijgen in dit debat.

Marleen Nagtegaal studeerde klinische psychologie aan de Universiteit van Amsterdam. Na afronding van haar studie heeft zij als AIO verbonden aan de Erasmus Universiteit Rotterdam onderzoek gedaan naar de relatie tussen agressieve fantasieën en gedachtecontrolestrategieën. In 2008 promoveerde zij met het proefschrift ‘Aggressive behaviour: Its association with dysfunctional thought control processes, cognition, and personality‘. Zij werkt sinds 2005 bij het WODC, thans als senior wetenschappelijk medewerker (onderzoeker), waar zij voornamelijk onderzoek verricht voor tbs-beleid.

 

Sophie van ’t Klooster studeerde Internationaal Publiekrecht aan de Universiteit Leiden en Strafrecht aan de Universiteit van Amsterdam. Na haar studie doceerde zij meerdere strafrechtelijke vakken aan de Universiteit van Amsterdam en aan de Vrije Universiteit Amsterdam waar zij ook lesgaf in de internationale bachelor Law in Society. Na anderhalf jaar als wetenschappelijk medewerker bij de Hoge Raad te hebben gewerkt, maakte zij de overstap naar het WODC waar zij als junior onderzoeker werkt in de kennislijn Forensische Zorg. Zij schrijft haar proefschrift aan de Universiteit Leiden over de Gedragsbeïnvloedende en Vrijheidsbeperkende Maatregel.

Meer informatie

Tekst: Thirsa van Til, Student in sectie Forensische psychologie