Seksuele ondersteuning en voorlichting aan mensen met een licht verstandelijke beperking

In het promotieonderzoek ‘Supporting sexual health: The perspectives of people with mild intellectual disabilities, relatives and support staff on sexual health, sex support and sex education’ van Wouter de Wit, onder begeleiding van Noud Frielink, Diana Roeg en Petri Embregts, komen onder andere mensen met een licht verstandelijke beperking (LVB), begeleiders en naasten aan het woord. Zij beschrijven het belang van uitgebreide seksuele ondersteuning en voorlichting, waarbij relaties een centrale plek innemen. Daarnaast benadrukken zij het belang van een positieve en accepterende houding voor naasten en begeleiders.

Richtlijnen seksuele ondersteuning en voorlichting: behoefte en noodzaak

Mensen met een LVB hebben vaak dezelfde seksuele behoeften en verlangens als ieder ander. Maar in vergelijking met mensen zonder beperking hebben zij vaak minder seksuele kennis, minder seksuele ervaringen en minder relaties. Ook hebben zij een hoger risico op seksueel misbruik. Zij zijn vaak afhankelijk van de mogelijkheden die naasten en begeleiders bieden om seksuele ervaringen en kennis te hebben. Hoewel naasten en begeleiders zich bewust zijn van hun rol om seksuele ondersteuning en voorlichting aan te bieden, zijn ze vaak onzeker hoe dit het beste te doen.

Een systematische literatuurstudie toonde aan dat mensen met een LVB, naasten en begeleiders zowel positieve als negatieve attitudes hebben ten aanzien van seksueel gedrag, identiteit, relaties, barrières, ondersteuning en voorlichting. Het is van belang om de seksuele ondersteuning en voorlichting aan te passen aan de individuele mensen met een LVB. Naasten en begeleiders onderschrijven het belang van seksuele ondersteuning én voorlichting. Hiertoe wensen ze duidelijke richtlijnen.

Hoe zien mensen met een LVB en hun naasten/begeleiders seksuele gezondheid? Overeenkomsten en verschillen

Door middel van een concept mapping studie beschrijven mensen met een LVB, naasten en begeleiders hoe zij seksuele gezondheid beschouwen. Zij waren het erover eens dat seksuele ervaringen belangrijk zijn voor seksuele gezondheid, zoals zoenen, vrijen, knuffelen, strelen, maar ook hier niet voor hoeven kiezen (abstinentie). Zij vonden het belangrijk dat mensen met een LVB zelf hun seksuele gezondheid bepalen. Daarnaast benadrukken alle deelnemers het belang van seksuele toestemming en elkaars wensen en grenzen.

Ook waren er verschillen tussen de deelnemers. Mensen met een LVB vonden relaties cruciaal. Naasten en begeleiders benadrukten seksuele ondersteuning en voorlichting om te leren wat gezonde en ongezonde seksualiteit is. Naasten focusten daarbij meer op sociale seksualiteit (hoe om te gaan met anderen op seksueel vlak) en begeleiders op de seksuele identiteit (LHBTIQ+ en fetisjen).

Seksuele ondersteuning en voorlichting: de voorwaarden

Ten slotte werd met een Delphi-studie overeenstemming gezocht onder experts over de voorwaarden voor seksuele ondersteuning en voorlichting. De experts waren ervaringsdeskundigen met een LVB, naasten, begeleiders, gedragsdeskundigen en seksuologen. Zij benadrukten het belang van een positieve en accepterende houding voor seksuele ondersteuning en voorlichting. Een duidelijk beleid, training en voldoende tijd en ruimte zijn hiervoor noodzakelijk. De seksuele ondersteuning en voorlichting bestaat daarbij uit complete informatie die besproken wordt in een open, informatief en niet-oordelend gesprek. De experts waarschuwen voor overbescherming, waardoor belangrijke ondersteuning niet wordt geboden.

De gesprekken kunnen het beste gedaan worden door begeleiders, vanwege hun dagelijkse contact met mensen met een LVB. Bij specifieke seksuele problemen kunnen zij experts raadplegen, zoals een seksuoloog. Een behandelkamer of neutrale ruimte in de buurt van de woning is belangrijke voor de gesprekken. De seksuele ondersteuning en voorlichting dienen zowel proactief als reactief aangeboden te worden. Tot slot is een effectieve samenwerking met het netwerk van de persoon met een LVB van belang, waarbij mensen met een LVB zelf betrokken worden bij de besluitvorming.

Seksuele gezondheid: een breed begrip

Het proefschrift concludeert dat mensen met een LVB, naasten en begeleiders seksuele gezondheid zien als een breed begrip waar veel thema’s onder vallen, waaronder seksueel gedrag, identiteit, relaties, barrières, ondersteuning en voorlichting. Doordat mensen met een LVB, begeleiders en naasten op cruciale punten van elkaar verschillen in wat zij belangrijke thema’s vinden voor seksuele gezondheid, ontstaat een risico dat de geboden seksuele ondersteuning en voorlichting onvoldoende aansluit op de seksuele behoeften van de mensen met een LVB. Een zorgvuldige afstemming van seksuele ondersteuning en voorlichting op de seksuele en onderwijsbehoeften is dan ook van belang. Het blijkt daarbij van belang om seksuele gezondheid op een positieve manier te benaderen.

Lessen voor de praktijk

Voor de praktijk is het van belang om uitgebreide seksuele ondersteuning en voorlichting aan te bieden en deze regelmatig te herhalen. Relaties hebben daarin een centrale plek in tegenstelling tot het voorkomen van seksuele risico’s. Ook is samenwerking tussen mensen met een LVB, naasten en begeleiders cruciaal. Welke thema’s je bespreekt, hoe en wanneer dient aangepast te worden aan de seksuele behoeften, kennis en ervaringen van de persoon met een LVB. Voor naasten en begeleiders is een positieve en accepterende houding ten aanzien van seksuele gezondheid cruciaal, waarin zij zich gesteund voelen in beleid en training. Een sekspositieve houding, gevormd door nieuwsgierigheid en openheid kan cruciaal blijken voor naasten en begeleiders om de seksuele gezondheid van mensen met een LVB te bevorderen.

Ben je geïnteresseerd geraakt? Lees hier het volledige onderzoek.

Deel je werk met ons

Ben jij net als Wouter de Wit actief als psycholoog in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking en word je ook enthousiast van je werk, onderzoek, organisatie of mooie praktijkervaringen? Of heb je een inzicht, ervaring of nieuwtje dat je wilt delen met collega’s in het veld? We komen graag met je in contact. Vertel ons hoe jij in dit werk terecht bent gekomen, wat je drijft of welk thema jij belangrijk vindt om te delen met vakgenoten. Stuur ons een berichtje via LinkedIn of Instagram, of mail ons.